درك وجدانى به جاى حس بود هر دو در يك جدول اى عم مىرود ( ( 3023 ) ) نغز مىآيد بر او كن يا مكن امر و نهى وماجراها وسخن ( ( 3024 ) ) اين كه فردا اين كنم يا آن كنم اين دليل اختيار است اى صنم وجدان صاف اختيار را به خوبى احساس مىكند دريافتهاى وجدانى آدمى يكى از اصيلترين دريافتها است كه در سرنوشت انسانها تأثير بسزايى دارد . تا كنون سخنان بسيار وآزمايشات گوناگون در بارهء وجدان به عمل آمده ، اين جانب در موضوع وجدان كتابى بنام وجدان نوشته‌ام . موارد زيادى در بررسىهاى مربوط به اين نيروى فوق العاده با عظمت بهت وحيرت سر تا سر وجود آدمى را فرا مىگيرد . مسائل مهمى كه در بارهء وجدان بايستى مورد دقت قرار بگيرد ، زياد است ، ولى دو مسئلهء خيلى حائز اهميت است . مسئلهء يكم - آيا اين نيرو كه به نام وجدان اصطلاح شده است ، يك حقيقت است ، يا حقايق متعدد ؟ مسئله دوم - آيا اين نيرو مولود زندگى خانوادگى واجتماعى است ، يا اصالت دارد . ما اين دو مسئله را در كتاب وجدان تا حدودى مورد بحث وبررسى قرار داده‌ايم مطالعه كنندگان محترم مىتوانند به آن كتاب مراجعه فرمايند . قيافه هاى متنوع وجدان ، كه بعضى از آنها با يكديگر كاملًا متضاد مىباشند ، يكى ديگر از شگفتىهاى موضوع وجدان است .